ESK 2029. Idea i finansowanie na plus. Ale są też uwagi

Lublin zapewnił sobie zwycięstwo w wyścigu do tytułu Europejskiej Stolicy Kultury. Raport końcowy unijnych ekspertów jest pełen słów zachwytu. Ale zawiera też szereg rekomendacji dla miasta. Jak awaryjny plan finansowy.

Werdykt ogłoszono 25 września. Z grona miast walczących o ten tytuł to właśnie Lublin został Europejską Stolicą Kultury 2029. To ogromna promocja miasta i równie wielkie pieniądze, które mają zostać wydane. Pierwsze środki na działania kulturalne zostaną uruchomione już w przyszłym roku.

– Europejska Stolica Kultury to nie tylko prestiż. To przede wszystkim olbrzymia szansa na zbudowanie silnej marki międzynarodowej, przyciągnięcie tysięcy turystów i inwestorów, a przede wszystkim możliwość wzmacniania tożsamości lokalnej, budowania wspólnoty. Miasta, które zdobywają ten tytuł, zmieniają się na zawsze – mówiła ministra Hanna Wróblewska.

Jak Lublin zachwycił ekspertów

O przyznaniu tytułu zdecydował 10-osobowy zespół ekspercki, którego członkowie zostali wskazani przez Parlament Europejski, Radę UE, Komisję Europejską i Komitet Regionów oraz MKiDN.

Podczas przesłuchania każde miasto (finale konkursu były też Katowice, Bielsko-Biała i Kołobrzeg) miało 45 minut na zaprezentowanie się przed ekspertami. Następnie była runda pytań (75 minut). Kilkuosobowa delegacja zespołu oceniającego wybrała się też do każdego z tych czterech miast. Program ich wizyty, podobnie jak treść złożonych wcześniej aplikacji, były utrzymywane w ścisłej tajemnicy. Na pokazanie wszystkich zalet, planów i dokonań było tylko kilka godzin.

Dzień po wygranej, na konferencji prasowej, Rafał Koziński nie potrafił powiedzieć, czemu dokładnie miasto zawdzięcza wygraną. Dyrektor Centrum Kultury tłumaczył, że obrady europejskich ekspertów są tajne i dopóki nie zostanie przedstawiony przez nich raport końcowy, nie będzie wiadomo, czym Lublin górował nad innymi miastami. Ten dokument właśnie ujrzał światło dzienne.

Skrzyżowanie kultur i zrównoważony rozwój

Hasło naszej aplikacji „RE:UNION” oznacza położenie nacisku na reintegrację podzielonych społeczności, kultur i wartości w obliczu globalnych wyzwań związanych ze zmianami klimatycznymi, społecznymi i wojnami. Lublin, zgodnie z tą polityką ma stać się platformą wspierania dialogu kulturalnego na skrzyżowaniem Wschodu i Zachodu.

Ważne w tym kontekście jest zapraszanie artystów z różnych krajów, a wszystkim działaniom mają przyświecać europejskie wartości. Zwłaszcza w roku 2029, kiedy będziemy świętować 25. rocznicę wstąpienia Polski do EU.

„Panel pozytywnie odnotowuje zwłaszcza duże zaangażowanie lokalnych artystów poprzez nowo powstałe Konsorcjum – Związek Lubelskich Operatorów Kultury jako skupiające główne publiczne instytucje kulturalne i niektóre organizacje pozarządowe, które odgrywają kluczową rolę we współprojektowaniu i wdrażaniu programu” – czytamy w raporcie.

>>>ESK 2029. Aplikacja Lublina<<<

Na plus eksperci odczytali zamiar mobilizacji kultury do dyskusji na takie tematy jak zrównoważony rozwój, swoboda przemieszczania się oraz emigracja.

„Opisy projektów zawierają jasne cele i wartości leżące u podstaw programu, wskazanie poziomu budżetu, lista partnerów i niektóre wskaźniki takie jak oczekiwana liczba uczestników” – to kolejna konkluzja. Jest też kilka pozytywów na temat przygotowanego budżetu. Ten opiewa na opiewa na 46 mln euro, z czego większość, bo 39 mln euro to środki publiczne. Władze krajowe mają wyłożyć 12,5 mln euro i tyle samo ma zostać wydane z kasy miasta. Dołoży się jeszcze województwo lubelskie – 6,5 mln euro. Unia Europejska przeznaczy na ESK 4,5 mln euro i do tego trzeba doliczyć 4 mln euro z Unii Akademickiej.

Wydawanie tych pieniędzy rozpocznie się na długo przed 2029, bo już w przyszłym roku. Będą to na razie skromne – jak na cały budżet – środki. W 2025 r. ma zostać wydane 970 tys. euro.

„Większa jasność co do procesu”

Unijni specjaliści docenili też to, że nie każde euro zostało już na papierze rozdysponowane. Zauważają, że 6,6 mln euro zarezerwowano na pomysły, które się jeszcze zrodzą – w tym na projekty zgłoszone pomiędzy 2025 i 2028 przez młodych mieszkańców. I jest tu jedno zastrzeżenie: „Chociaż panel z zadowoleniem przyjmuje ten podział kosztów, pozostawiając miejsce na dalszy rozwój programu, doceniłby otrzymanie większej jasności co do procesu i kryteriów zaproszeń” – czytamy w raporcie ESK 2029, a chodzi o zapraszanie kolejnych artystów.

Krytyczne wtręty pojawiają się w dokumencie kilka razy. Np. kiedy jest mowa o międzynarodowej współpracy Lublina z innymi miastami: „Szczegóły dotyczące niektórych trwających lub planowanych projektów z ESK, takich jak z dwoma kandydatami do tytułu 2029 w Szwecji, Uppsalą i Kiruną, pozostają skąpe” – czytamy.

I przytyk do tego, że choć celem działań jest przyciągnięcie jak największej widowni, to „panel zauważa, że potrzebne są bardziej solidne strategie marketingowe i cyfrowe (…)”. Zastrzeżenia są także do włączenia w działania szkół. Choć jest to zapisane, to cele określono jako „ambitne”, ale „brakuje im niezbędnego szczegółowego planowania”.

W jednym miejscu chwalone jest zaangażowanie wielu środowisk, w innym są zastrzeżenia, że potrzebny jest Lublinowi dokładniejszy opis tego, jak każda ze stron programu (kultura, samorząd czy biznes) ma wypełniać swoje funkcje.

>>>Kto stoi za ESK 2029. Cały zespół<<<

Jednak najważniejsze zdanie z raportu brzmi: „Ogólnie rzecz biorąc, oferta Lublin 2029 wykazuje znaczące mocne strony we wszystkich celach ESK i kryteria, choć z pewnymi niedociągnięciami. Panel rekomenduje wybór Lublina na Europejską Stolicę Kultury 2029 w Polsce”.

Wspólnota, Habitat i Granice

„Jako wielokulturowe skrzyżowanie Wschodu i Zachodu, oferta Lublina przedstawia solidną wizję tego, w jaki sposób program artystyczny i kulturalny może wspierać dialog i wymianę kulturalną, promując wartości europejskie.

Program opiera się na trzech kluczowych obszarach: Wspólnota, który odbudowuje więzi w Lublinie i Europie; Habitat, który bada relacje między ludźmi, naturą i rzeczywistością cyfrową; oraz Granice, który rzuca wyzwanie fizycznym i metaforycznym granicom.

Program znajduje oddźwięk na poziomie europejskim i odnosi się do współczesnych wyzwań europejskich, takich jak zrównoważony rozwój, migracja i swoboda przemieszczania się. Silne zaangażowanie społeczności w projektowanie oferty i jej realizację przewiduje dziedzictwo, które odnosi się do pilnych współczesnych kwestii poprzez kulturę i sztukę.

Wspierana przez solidny budżet, oferta Lublina pokazuje szeroką współpracę europejską, silne zaangażowanie społeczności, bezpośrednie zaangażowanie społeczności artystycznej oraz zaangażowanie w zapewnienie dostępności dla grup defaworyzowanych. Szczególną uwagę zwrócono również na dotarcie do nowych odbiorców i usunięcie barier utrudniających uczestnictwo.

Oferta Lublina cieszy się jednogłośnym poparciem politycznym i finansowym ze strony Rady Miasta, przy silnym wsparciu ze strony związków zawodowych i władz regionalnych. Ogólnie rzecz biorąc, oferta Lublin 2029 wykazuje znaczące mocne strony we wszystkich celach ESK i kryteria, choć z pewnymi niedociągnięciami. Panel rekomenduje wybór Lublina na Europejską Stolicę Kultury 2029 w Polsce.”

>>>Raport panelu ekspertów znajduje się w tym miejscu<<<

Zalecenia panelu ekspertów

Lublin jako Europejska Stolica Kultury cały czas będzie pod lupą UE i musi wdrażać szereg zaleceń (część z nich poniżej), a swoje działania szczegółowo raportować. Pierwsze sprawozdanie ma być przedstawione jesienią 2025 roku.

• Miasto musi popracować jeszcze nad efektami ESK po roku 2029 i pokazać jak osiągnięte cele mają być rozwijane 10 lat po tej dacie.
• Program jest trochę za głęboki (co jest doceniane), powinien zostać uproszczony.
• Należy dopracować działania marketingowe – tradycyjne i cyfrowe.
• Trzeba więcej pracować nad zaangażowaniem osób, które nie są odbiorcami kultury.
• Należy wykorzystać ESK do wyszkolenia liderów kultury, aby zdobyli umiejętności niezbędne do utrzymania i rozwoju lubelskiego ekosystemu kultury w kolejnych latach po uzyskaniu tytułu ESK.
• Trzeba dopracować i dojaśnić role, jakie mają pełnić poszczególni organizatorzy.
• Panel podkreśla też, że przygotowania i finał mają cechować się najwyższymi standardami etycznymi. „Wszystkie osoby zaangażowane w obchody Europejskiej Stolicy Kultury, zarówno członkowie zespołu, jak i współpracownicy, muszą być wolni od molestowania seksualnego, zastraszania i dyskryminacji”.
• Powinien jeszcze zostać dopracowany awaryjny plan finansowy na wypadek, gdyby obecny scenariusz się nie powiódł.

Na zdjęciu: 25 września, Warszawa. Lublin zostaje ESK 2029 (Fot. Miasto Lublin)

Artykuł powstał w ramach projektu „Samorząd w rękach Seniorów”, dofinansowanego ze środków Programu Wieloletniego na rzecz Osób Starszych „Aktywni+” na lata 2021–2025, edycja 2024.