„Blokowiska Lublina”. Czego nas uczy architektura i planowanie przestrzenne z czasów PRL

To nie jest tak, że nic nie zależy od zarządcy miasta. Przecież można planować i budować z większą troską. Nie musimy być tak zabetonowani i możemy planować choćby wspólne przestrzenie — mówi Małgorzata Domagała, autorka książki „Blokowiska Lublina”.

Ten artykuł powstał dzięki wsparciu Czytelników. Nie czekaj, wspieraj.

• nr konta: 71 1090 2590 0000 0001 4947 2615
• zostań patronem: patronite.pl/jawnylublin
• szybki przelew: jawnylublin.pl/wplacam
• paypal: [email protected]
• przekaż 1,5% podatku: KRS 0000428743, cel szczegółowy: Jawny Lublin

Na spotkaniu autorskim podczas niedawnych Lubelskich Targów Książki wspominałaś, że „normalne” rodziny jeździły do lasu, nad jezioro, a ty zabierałaś swoje dzieci na spacery po dzielnicach. Nie miały dość?

Małgorzata Domagała: – Na pewno miały dość pisania książki, bo zajęło mi to jakieś sto lat (śmiech), natomiast spacery bardzo lubiły, bo to chodziliśmy na przykład na plac z rakietą na osiedlu Mickiewicza na LSM albo do amfiteatru na Tatarach. Teraz gdy porządkuję zdjęcia z tych naszych spacerów, to widzę upływ czasu po moich dzieciach. Co oznacza, że rzeczywiście minęło sporo czasu od otrzymania propozycji od wydawnictwa.

Pracowałaś wówczas w Gazecie Wyborczej Lublin i często pisałaś o tak zwanych „muratorach”.

– Rozumiem, że chodzi o moje teksty o architekturze. Ona była i jest tylko pretekstem, bo tak naprawdę to zawsze są teksty o ludziach i zjawiskach, a budynki są w tle. Gdy pisałam o jakiejś kamienicy albo willi, to ona zawsze była jedynie wyjściem do opowiedzenia większej historii. I tak też chyba jest w przypadku „Blokowisk Lublina”.

Mój były wspólnik w Dzienniku Wschodnim, deweloper Tomasz Kalinowski, bardzo się irytował, gdy używaliśmy w gazecie określenia „blokowiska” w kontekście nowej zabudowy, bo to ma zły wydźwięk. W twojej książce ono nie niesie takiego negatywnego skojarzenia.

– Od początku książka miała mieć taki tytuł; taki format zaproponowało wydawnictwo. Niektórzy moim rozmówcy dziwili się, że jak o osiedlu Mickiewicza można w ogóle pisać blokowisko, bo przeważają tam niższe bloki, które niektórzy nazywają wręcz domami. Z drugiej strony ja wcale nie piszę, że osiedle Mickiewicza albo ZOR Zachód to blokowisko, ale by opowiedzieć o blokowiskach Lublina, takich sensu stricto jak Kalina czy Czechów, to musimy zacząć od tych wcześniejszych. I ta opowieść nas do tego prowadzi. Zresztą okaże się za chwilę, że właśnie blokowiska z PRL-u, są miejscem z oddechem, z zielenią, w przeciwieństwie do tych nowych, choć nie chcę generalizować.

No właśnie – we wstępie do książki piszesz, że osiedla z PRL mają wiele minusów, ale wciąż zachowują mocne strony. Te drugie to?

– Drzewa. Podczas ostatniego remontu mieszkałam na nowym deweloperskim osiedlu. Tam w ogóle nie było drzew, nie licząc niewielkich sadzonek, którym trudno będzie urosnąć w betonowym otoczeniu. Kiedy wychodziłam na balkon, to przez te małe odległości między budynkami czułam się jak na świeczniku, czego w ogóle nie ma w przypadku mojego, strasznego, według stereotypów – peerelowskiego blokowiska na Kalinie. Tam jak wyjdę balkon, to nie patrzą na mnie sąsiedzi. Druga mocna strona to oczywiście lokalizacja – blisko centrum i całej infrastruktury. To jest już nie do powtórzenia na nowych osiedlach. Jednak by oddać sprawiedliwość, to nowe budownictwo też ma mocne strony. Na przykład podziemne parkingi, dzięki którym – po pierwsze zawsze mamy gdzie zaparkować, a po drugie – na mrozie nie trzeba skrobać szyb.

Modnym hasłem jest idea miast 15-minutowych, zgodnie z którą w kwadrans powinniśmy dotrzeć pieszo lub rowerem do miejsc zaspokojenia podstawowych usług czy potrzeb. Na starych osiedlach te funkcje pełniły pawilony handlowo-usługowe, niekiedy z domami kultury.

– Były przychodnie zdrowia, szkoły, a teraz z reguły w parterach nowych bloków mamy prywatne gabinety albo prywatne przedszkola. Brakuje niekomercyjnych przestrzeni wspólnych. Na osiedlach z czasów PRL szczęśliwie przetrwały spółdzielcze domy kultury i kluby. Na przykład na osiedlu Przyjaźni, Niepodległości, LSM czy na Czechowie. 

Dlaczego teraz tak się planuje? Najpierw pozwala się na stawianie bloków, a dopiero później myśli o tej dodatkowej infrastrukturze.

– Żyjemy w innych realiach. Dla wielu osób, przedsiębiorców, budowa mieszkań jest po prostu działalnością gospodarczą i tego się nie pozbędziemy. Wydaje mi się jednak, że mimo wszystko to nie jest tak, że nic nie zależy od zarządcy miasta. Przecież można planować i budować z większą troską, nie musimy być tak zabetonowani i możemy planować choćby wspólne przestrzenie.

Deweloperzy robią to, na co pozwala im miasto. I potem się dziwimy, że kierowcom trudno wyjechać z Gęsiej albo że szkoła po zaledwie kilku latach jest przepełniona.

– A wieczorem można wyjść tylko do Lidla albo do Żabki. Im dalej będziemy w to brnąć, tym większy będzie to bezsens. Ludzie zadłużają się na 30 lat, by kupić mieszkanie, ale jakość życia, którą dostają, pozostawia wiele do życzenia. Po napisaniu „Blokowisk” mam wrażenie, że jeśli chodzi o projektowanie osiedli, to niestety się uwsteczniliśmy. Mamy lepsze materiały budowlane, szybsze windy, ale brakuje choćby skwerów z ławeczkami.

Podczas spotkania autorskiego podkreślałaś, że dla ciebie takim wzorcowymi osiedlami są osiedla Słowackiego i Mickiewicza na LSM. Na czym polega ich fenomen?

– Bo były zaplanowane od A do Z. Na osiedlu Mickiewicza pierwsze bloki były niewysokie, liczyły zaledwie trzy kondygnacje. Tak jest w przypadku ul. Grażyny. Miały nawet elementy luksusu jak wyjścia do ogródka bezpośrednio z pokoju. Bardzo dobrze zaplanowana była urbanistyka: skwery z fontannami, przedszkole z podcieniami, żeby dzieci mogły wyjść na dwór przy każdej pogodzie, a dorośli mieli mieć nie dalej niż 150 m do sklepu. Mieszkańcy mieli żyć wygodnie, na tyle ile dało się to zorganizować na osiedlu z przełomu lat 50. i 60. Radny Marcin Wroński (klub prezydenta Krzysztofa Żuka – red.) powiedział w kontekście zabudowy górek czechowskich, że po raz pierwszy od półwiecza mamy do czynienia z projektem urbanistycznym na miarę starego LSM. Ja się z tym nie zgadzam. LSM oparła swoje działania na współpracy z mieszkańcami, włączaniu ich w życie osiedla, tworzeniu czegoś, co dziś nazwalibyśmy społeczeństwem obywatelskim. W przypadku górek czechowskich na razie mamy jeden wielki konflikt.

Jesteś dziewczyną z Tomaszowa Lubelskiego, gdzie mieszkałaś w domku jednorodzinnym i do Lublina przyjechałaś na studia w 2002 roku. Zamieszkałaś w bloku przy Alejach Racławickich.

– I byłam przeszczęśliwa. Miałam wreszcie miasto. Bo to moje osiedle w Tomaszowie było raczej nudne, niewiele działo się popołudniami. A tu trafiłam od razu do centrum. Lubiłam dźwięk ulicy, nie przeszkadzał mi hałas karetek pogotowia. Ja się czułam może nie od razu jak w Nowym Jorku, ale tak mniej więcej (śmiech). Mieszkałam nad Karczmą Słupską (obecnie Bioteka – red.), w której w środy i w soboty był dancing. Dudniło strasznie, tak do godz. 23., ale ja to lubiłam. Widziałam przez okno panie w eleganckich sukniach, panów w garniturach. A w tygodniu chodziłam do Karczmy po pierogi.

Później swoje życie związałaś z Kaliną, konkretnie z Gubałówką. Powiem szczerze, a jestem chłopakiem z Kaliny, że dopiero przy okazji promocji książki dowiedziałem się, że ta część tak się nazywa.

– I nie jest to nowe określenie, mówili mi to tym sąsiedzi, że kiedyś naprawdę wystarczyło powiedzieć taksówkarzowi „poproszę na Gubałówkę” i wiedział, dokąd jechać. W prześwicie bloku przy ul. Kiwerskiego mamy zresztą nawet mural z tą nazwą.

To jak ci się mieszka na tej lubelskiej Gubałówce?

– Bardzo dobrze i mówię to szczerze, nawet mimo ciasnej łazienki. Ale martwią mnie tam niektóre rzeczy, bo wyczuwam, że potrzebna jest większa troska miasta czy innych decydentów, żeby jednak zauważać, jak zmieniają się te miejsca, że znikają sklepy, kluby osiedlowe. Do niedawna był Lewiatan, ale się zamknął i teraz żeby pójść do najbliższego sklepu, trzeba pokonać spore schody.Dla starszych osób to już jest wyprawa. Całe szczęście miasto postawiło przy tych schodach ławkę, żeby seniorzy mogli odpocząć. Oczywiście ławka też spowodowała konflikt, bo niektórzy się bali, że będzie teraz hałas i picie.

Potwierdziło się?

– Rzeczywiście czasami ktoś tam siądzie z piwem, ale chyba częściej widzę, jak na ławce odpoczywają seniorzy. Nabierają sił przed pokonaniem drugiej części schodów.

– Myślałaś kiedyś o wyprowadzce pod miasto, tak jak jest to teraz modne, przykłady płyną i od prezydenta, i od radnych jego klubu.

– Tak, ale na szczęście zmieniłam zdanie. Mówię to z pełną odpowiedzialnością. Gdybyśmy się wyprowadzili, to przy naszym stylu życia i przy aktywnościach naszych dzieci znacznie więcej czasu spędzalibyśmy w samochodzie. I musielibyśmy kupić drugi, a tak na razie dajemy radę z jednym. Córka chodzi do szkoły sama pieszo, syn często jeździ sam autobusem. Nie chcę deklarować, że zostanę w tym miejscu do końca życia, ale na tym etapie mieszkanie i lokalizacja się sprawdzają.

Proces suburbanizacji postępuje, miasto co roku się wyludnia. Czemu ludzie nie chcą mieszkać w Lublinie?

– Powody są pewnie różne, ale mogę powiedzieć na swoim przykładzie. Kiedyś rzeczywiście myślałam o wyprowadzce, bo chciałam mieć własny ogródek i trochę więcej miejsca. Już mi przeszło, bo ja jednak bardzo lubię miasto i go potrzebuję. Jest mi wygodniej, kiedy mam blisko to, czego mi potrzeba.

Mówiłaś, że twoja książka jest nie tyle o blokach i architekturze, ale o ludziach, jak na przykład o pani Teresie z Tatar, która bardzo cię dopingowała do pisania. Jak się poznałyście?

– Poprzez jej córkę Katarzynę Zabratańską, która wytłumaczyła mi Tatary. A wraz z panią Teresą odbyłyśmy jeden z pierwszych spacerów, gdy zaczęłam pracę nad „Blokowiskami”. To jest wspaniałe, że ludzie mają tyle wspomnień i chcą się nimi dzielić. Pani Teresa co jakiś czas pytała później, kiedy będzie książka, więc już nie mogłam się poddać i jej nie napisać.

I jakie są te Tatary?

– To jest dzielnica, która żyje z łatką niebezpiecznej. Wiem od agentów nieruchomości, że jak ktoś jest zainteresowany mieszkaniem, bo odpowiada mu cena, to za chwilę gdzieś tam sprawdzi, że to są Tatary i bywa, że się od razu wycofuje. To w ogóle jest jakiś mit. Podczas spacerów, zbierając materiały do książki, zawsze czułam się tam bezpiecznie i – co doceniałam szczególnie w upalne dni – tam jest fantastyczna zieleń między blokami. Najstarsza jest część „Tatary A”, według mnie najfajniejsza. Ma skalę dostosowaną do człowieka, nic tam nie przytłacza. Trzymam mocno kciuku za mieszkańców dzielnicy, którzy walczą o jej rewitalizację, by jak najwięcej im się udało zrobić.

„Blokowiska Lublina” to nie tylko twoje opowieści, ale też bogata warstwa graficzna, zdjęciowa. Skąd brałaś fotografie?

– Część zdjęć mam z albumów rodzinnych. To na przykład zdjęcia komunijne, na których w tle widać fragment osiedla. Bardzo mi zależało, żeby w książce znalazło się zdjęcie fontanny na ZOR Zachód w jej oryginalnym wyglądzie, długo nie mogłam go znaleźć, ale w końcu udało mi się – czekało w albumie jednej z dawnych mieszkanek. Innym fantastycznym zbiorem zdjęciowym okazały się kroniki szkolne – to jest niesamowite zagłębie.

Jak po tych wszystkich spacerach, po napisaniu książki oceniasz Lublin jako miejsce do życia, miasto jako całość?

– Ogólnie dobrze, ale uważam, że lepsza mogłaby być komunikacja. Ta niestety kuleje i czasem sobie myślę, że w końcu staniemy przed koniecznością kupna tego drugiego samochodu. Bo często, gdy już gdzieś potrzebuję pojechać autobusem, kończy się w Bolcie albo idę pieszo, bo szybciej dotrę. Autobus linii 25, który wozi mieszkańców Gubałówki pod Bramę Krakowską i dalej na nowy dworzec, kursuje w soboty i w niedzielę raz na godzinę. To zdecydowanie za rzadko. Niepokoi mnie też centrum Lublina. To nie może być dzielnica tylko dla rozrywki. Mieszkaniec powinien mieć powód, żeby tu przychodzić, nie tylko na lody czy na kawę.

Brakuje ci wydarzeń?

– Nie, ale brakuje mi sklepów. Kiedyś zrobiło mi się zimno. Szłam od Alei Racławickich, Krakowskim Przedmieściem na ul. Królewską i chciałam kupić czapkę. Ale mi się to nie udało, bo nie było gdzie. Sieciowa drogeria akurat wtedy nie miała. Centrum bez sklepów nie do końca pełni swoją funkcję, szczególnie dla tych, którzy w nim żyją.

Z drugiej strony chodzą tutaj tabuny ludzi, wycieczki, zachwycają się dekoracjami świątecznymi, zaraz będzie też ślizgawka.

– I jeżeli na tym poprzestaniemy, to uciekną nam ważne sprawy. Lublin jest fajnym miejscem do życia, ale musimy cały czas o nim rozmawiać i go ulepszać. Nie może być tak, że deptak jest pijalnią wódki. Trzeba wyważyć interesy restauratorów i mieszkańców, dbać o tych drugich, tym bardziej że jest ich coraz mniej. Miasto jest procesem i nigdy nie będzie takiej sytuacji, że jest wystarczająco dobrze, trzeba nad nim pracować cały czas. Dotyczy to zarówno centrum, jak i tych osiedli, które opisałam w „Blokowiskach”. Wolałabym, aby zabytki takie jak dworek Grafa czy stara szkoła przy ul. Tatarskiej nie stały puste, ale żeby wpuścić tam różne nowe funkcje, których potrzebują mieszkańcy.

Na zdjęciu głównym: Małgorzata Domagała, autorka „Blokowiska Lublina”, wydawnictwo Księży Młyn 2025. Będzie można porozmawiać z nią o książce 16 stycznia (piątek) o godz. 17 w Biotece przy Alejach Racławickich 22